4857 Sayılı İş Kanunu Nedir? Kapsamlı Rehber - İşçi Hakları

4857 Sayılı İş Kanunu Nedir?

4857 sayılı İş Kanunu, işveren ile iş sözleşmesine dayanarak çalışan işçilerin çalışma koşulları, çalışma düzeni ve tarafların hak–yükümlülüklerini düzenler.

Kanunun Kapsamı

Kanun, bazı istisnalar dışında tüm işyerlerine ve iş ilişkilerine uygulanır.

Kanunun Uygulanmadığı Alanlar

Aşağıdaki alanlarda 4857 sayılı İş Kanunu uygulanmayabilir:

Deniz ve hava taşıma işleri
Bazı tarım ve orman işleri
Ev hizmetleri
Kanunda belirtilen diğer istisnai durumlar

Temel Kavramlar

İşçi

İş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişi

İşveren

İşçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi

İşyeri

Mal veya hizmet üretimi için örgütlenen birim; bağlı yerler ve eklentiler de işyerinden sayılabilir

Asıl İşveren – Alt İşveren

Alt işveren işçilerinden doğan bazı yükümlülüklerde asıl işverenin de sorumluluğu doğabilir

Eşit Davranma ve Ayrımcılık Yasağı

Önemli: İş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, inanç vb. sebeplerle ayrım yapılamaz.

Eşit Davranma İlkesi Kapsamı

Tam süreli ve kısmi süreli çalışanlar arasında esaslı bir neden yoksa farklı işlem yapılamaz
Belirli süreli ve belirsiz süreli sözleşmeli çalışanlar eşit haklara sahiptir
Eşit değerde işte cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz

Ücret Hakkı ve Ödenmesi

Ücret: İş karşılığında işverence veya üçüncü kişilerce sağlanan ve para ile ödenen tutardır.

Ücret Ödeme Kuralları

Ücret, prim ve ikramiye gibi ödemeler kural olarak Türk Lirası ile ödenir
Çoğu uygulamada ödemeler banka hesabına yapılır
Ücret kesme cezası ancak sözleşme/kurallarda öngörülen hallerde uygulanabilir

Asgari Ücret

Asgari ücret, Asgari Ücret Tespit Komisyonu tarafından belirlenir ve kararlar Resmî Gazete'de yayımlanır.

Çalışma Süreleri

45 Haftalık Azami Saat

11 Günlük Azami Saat

Genel Kurallar

Haftalık çalışma süresi en fazla 45 saattir
Tarafların anlaşmasıyla günde 11 saati aşmamak koşuluyla farklı dağıtım yapılabilir
Denkleştirme uygulaması ile haftalık süre ortalaması tutturulabilir

Yer Altı Maden İşleri

Yer altı maden işlerinde çalışma süreleri daha düşüktür. Günlük ve haftalık sınırlar kanunda özel olarak düzenlenmiştir.

Dinlenme ve Tatiller

Ara Dinlenmesi (Mola)

Günlük çalışma süresine göre asgari ara dinlenmesi süreleri:

Çalışma Süresi	Ara Dinlenmesi
4 saat veya daha az	15 dakika
4 saatten fazla – 7,5 saate kadar	30 dakika
7,5 saatten fazla	60 dakika

Not: Ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmaz.

Gece Çalışması

Gece çalışması genel kural olarak 7,5 saati geçemez
Bazı sektörlerde yazılı onay şartıyla istisnalar düzenlenmiştir

Hafta Tatili

7 günlük zaman diliminde kesintisiz en az 24 saat hafta tatili verilir
Çalışılmayan hafta tatili günü için ücret tam ödenir

Ulusal Bayram ve Genel Tatil

Tatil gününde çalışılmazsa: Ücret tam ödenir
Tatil gününde çalışılırsa: Ayrıca bir günlük ücret daha ödenir

Fazla Mesai (Fazla Çalışma)

Fazla Çalışma: Haftalık 45 saati aşan çalışmalardır.

Ücret Hesaplaması

Çalışma Türü	Zam Oranı
Fazla çalışma (45 saati aşan)	%50 zamlı
Fazla sürelerle çalışma (45'e kadar)	%25 zamlı

Serbest Zaman Kullanımı

İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir:

1 saat fazla çalışma = 1 saat 30 dakika serbest zaman
1 saat fazla sürelerle çalışma = 1 saat 15 dakika serbest zaman

Önemli Sınırlamalar

Fazla çalışma için işçinin onayı gerekir
Yıllık toplam fazla çalışma 270 saati geçemez

Yıllık Ücretli İzin

Hak Kazanma: En az 1 yıl (deneme süresi dahil) çalışan işçi yıllık ücretli izne hak kazanır. Bu haktan vazgeçilemez!

Asgari İzin Süreleri

Kıdem Süresi	İzin Süresi
1 – 5 yıl (5 dahil)	14 gün
5 – 15 yıl	20 gün
15 yıl ve üzeri	26 gün

Özel Durumlar

18 yaş altı işçiler için yıllık izin 20 günden az olamaz
50 yaş üstü işçiler için yıllık izin 20 günden az olamaz
Yer altı işlerinde yıllık izin süreleri artırımlı uygulanır

Analık (Doğum) İzni ve Süt İzni

8+8 Hafta (Önce + Sonra)

16 Toplam Hafta

Temel Kurallar

Doğumdan önce 8 hafta, doğumdan sonra 8 hafta olmak üzere toplam 16 hafta
Çoğul gebelikte doğum öncesine ek süre verilir
Sağlık durumuna göre doktor onayıyla çalışma seçenekleri mevcuttur
Evlat edinme ve annenin vefatı gibi özel hallerde de izin düzenlemeleri bulunur

İş Sözleşmesinin Sona Ermesi

İş sözleşmesi çeşitli nedenlerle sona erebilir. Her durumda farklı hak ve yükümlülükler ortaya çıkar.

İhbar Süresi (Bildirim Süreleri)

Belirsiz süreli iş sözleşmesinde fesihte, karşı tarafa önceden bildirim yapılması gerekir.

Kıdeme Göre Asgari İhbar Süreleri

Kıdem Süresi	İhbar Süresi
6 aydan az	2 hafta
6 ay – 1,5 yıl	4 hafta
1,5 yıl – 3 yıl	6 hafta
3 yıl ve üzeri	8 hafta

Uyarı: İhbar sürelerine uyulmaması halinde ihbar tazminatı ödenmesi gerekir.

İhbar Süresi Hesapla İhbar Tazminatı Hesapla

Haklı Nedenle Derhal Fesih

İşçinin Haklı Nedenle Feshi

Sağlık sebepleri
Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık (ör. ücretin ödenmemesi)
Zorlayıcı sebepler

İşverenin Haklı Nedenle Feshi

Sağlık sebepleri
İşçinin davranışları
İyi niyet kurallarına aykırılık

İş Güvencesi ve İşe İade

Kapsam

30+ işçi çalıştıran işyerlerinde, en az 6 ay kıdemi olan işçinin belirsiz süreli sözleşmesi feshedilecekse işverenin geçerli sebebe dayanması gerekir.

Fesih Usulü

Fesih bildirimi yazılı yapılmalıdır
Sebep açık ve kesin belirtilmelidir
Verim/davranış gerekçesiyle fesihte savunma alma zorunludur

İşe İade Süreci

İşe iade iddiasıyla başvuru sürecinde, fesih tebliğinden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvuru zorunluluğu bulunmaktadır.

Kıdem Tazminatı

Önemli Not

Kıdem tazminatı düzenlemesi, uygulamada 4857'den değil, büyük ölçüde 1475 sayılı Kanun'un 14. maddesinden yürürlükte kalan hükümlere dayanır.

Temel Kural

Kanunda belirtilen şartlarda iş sözleşmesi sona erdiğinde, her tam yıl için 30 günlük brüt ücret tutarında kıdem tazminatı hesaplanır.

📊 Kıdem Tazminatı Hesapla

İş Sağlığı ve Güvenliği

Çalışma hayatının önemli bir kısmı 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile düzenlenir.

İşveren Yükümlülükleri

Risklerin önlenmesi
Eğitim ve bilgilendirme
Risk değerlendirmesi
Denetim ve iyileştirme

Not: İSG tedbirlerinin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz.

Zamanaşımı

İş sözleşmesinden doğan bazı alacak ve tazminatlarda zamanaşımı süreleri:

Kıdem tazminatı: 5 yıl
İhbar tazminatı: 5 yıl
Ücret alacakları: 5 yıl
Yıllık izin ücreti: 5 yıl

Pratik Kontrol Listesi

Çalışan ve İşveren İçin

✓ Sözleşme, ücret, çalışma saatleri, izinler ve performans/uyarı süreçlerini yazılı tutun
✓ Puantaj, bordro, izin formu ve fesih yazışmalarını düzenli arşivleyin
✓ Fazla mesai onaylarını ve serbest zaman kullandırmalarını kayıt altına alın
✓ Fesihte yazılı bildirim + açık gerekçe + usule uygun süreç adımlarını atlayıp hak kaybı yaşamayın